పాలమూరు (మహబూబ్నగర్):
వ్యవహారభాష: సమయ సూచక పదాలు
ఈ జిల్లాలో సమయాన్ని చెప్పే పదాలు చాలా అందంగా, స్థానికంగా ఉంటాయి.
- తెల్లవారుజాము → నస్కుల
- ఉదయం → పొద్దుగాల
- మధ్యాహ్నం ~ 3గం. → అంబటాల / అంబడేల (అంబలి తాగే సమయం)
- ఈ సమయ సూచకంగా → సన్నాల
- “చన్నిచ్చే” వేళ → చన్నువేళ
- సాయంత్రం → పొద్దుమింకల
- రాత్రి → నాతిరి / నాత్రి, అలాగే మాపు
- పగలు తక్కువగా ఉండే కాలం → మాయిపొద్దు
- “మాయిపొద్దు కూలీకి మరువక పోవాలె” (కూలీ సమయం తక్కువ + ఎండ తక్కువ)
వ్యవహారభాష: సమయ సూచక పదాలు
ఈ జిల్లాలో సమయాన్ని చెప్పే పదాలు చాలా అందంగా, స్థానికంగా ఉంటాయి.
- తెల్లవారుజాము → నస్కుల
- ఉదయం → పొద్దుగాల
- మధ్యాహ్నం ~ 3గం. → అంబటాల / అంబడేల (అంబలి తాగే సమయం)
- ఈ సమయ సూచకంగా → సన్నాల
- “చన్నిచ్చే” వేళ → చన్నువేళ
- సాయంత్రం → పొద్దుమింకల
- రాత్రి → నాతిరి / నాత్రి, అలాగే మాపు
- పగలు తక్కువగా ఉండే కాలం → మాయిపొద్దు
- “మాయిపొద్దు కూలీకి మరువక పోవాలె” (కూలీ సమయం తక్కువ + ఎండ తక్కువ)
బంధుత్వాలు – భోజన పదాలు
బంధుత్వాలు
భోజనం, తినడం
- భోజనం → బోనం
- పొడివస్తువు నోట్లో వేసుకోవడం → బొక్కడం
- ఆకలి → పొట్టాపతి
- కొద్దిగా తినడం → ఎంగిలిపడడం
- బాగా తింటే → ఏసుడేస్తున్నాడు / ఇగ్గుడిగ్గుతున్నాడు
- పీకలదాకా తినడం → కుత్కెల దాకా మింగడం
వ్యవసాయం – దిక్కులు – పనుల పదాలు
- నాగలి కాదు → గడెం కట్టిన్రు
- కుడివైపు → వలపల
- ఎడమవైపు → దాపల
- తోలడం → “తోలడం” కాదు, అల్లించడం
- జత → లెంక
- సాగు చేయని భూమి → పడావు
- దప్పిక → దూప
- దూరడం/చొరబడడం → జొర్రడం (“వానింట్లెందుకు జొర్రినవ్”)
- విషయం/ముచ్చట → జోలి (“వాళ్ల జోలి మీకెందుకు”)
- చక్రం → పయ్య
- బడి → సాలె (శాల → సాలె)
- గుర్తు/జ్ఞాపకం → కూనం (“నిన్ను కూనం బట్టలే”)
- కనడం/గమనించడం → ఉత్కులాడు / నీళ్లాడు
- షావుకారు → ధణి (నారాయణపేట ప్రాంతంలో ఎక్కువ)
‘సుశీల’ అంటే?
ఇక్కడే కనిపించే విశేషపదం సుశీల:
బొంగులు (మురుమురాలు) తడిపి పోపువేసే వంటకం పేరు.
‘గంటు’కు మూడర్థాలు
‘గంటు’ పదం మూడు అర్థాల్లో వాడతారు:
- నిధి / దాచిన ధనం
- “ఇస్తే నీ అబ్బ గంటేమయిన పోతదా”
- మొండితనం
- “ఎడ్లు గంటువెట్టినయ్”
- జత/అంటిపెట్టడం
- “దానికి దీనికి గంటువెట్టకు”
ఇంకో కోశం: పదాలు – వాడుకలు
- పొంకాలు → గప్పాల
- ప్రశాంతత → కుదార్థం (“నాకిప్పుడు కుదార్థంగుంది”)
- అంగడి → సంత (దుకాణం కాదు)
- దుకాణం → మడిగె
- చెవిలో గుబులు → జీవిలి
- చెడువాసన → గత్తు/గబ్బు కొడ్తది
- గారాబం → గార్వం
- పాడుచేయడం → చెర్వాకం
- చెల్లాచెదురు చేయడం → చిల్లంపొల్లం
- గుంజిళ్లు → బింగిళ్లు
- తీసుకుపోవడం → కొంచవోడం
- కఠినం → గొట్టు (“లెక్కలు గొట్టుగున్నయ్”)
- గొప్పలకు పోవడం → ఏతులు గొట్టేడం
ఇల్లు – కూర్చోవడం – మనుషుల పేర్లు
-
గది → అర్ర (“మాది మూడర్రల ఇల్లు”)
-
స్నానాలగది → జాలాడు (“జాలాట్ల జారిపడిన”)
-
ఇంటిముందు అతిథులు కూర్చోవడానికి ప్రత్యేక గది → బంకులు
-
పద్మాసనంలా కూర్చోవడం → సకిల ముకిలం (సకలం ముకుళం)
-
యువకుడు → దుడ్డెగాడు
-
కోపం → తామసం
-
జారిపోవడం → దుస్కిపోవడం
-
ప్రమాణం/ఒట్టు → ఇమానం
- “ఇమానంగ జెపుతున్న నాకేందెల్వదు”
-
ప్రేమ చూపడం → ఆరివారం
-
పెద్దగా/గట్టిగా పలకడం → లాసిగ / లాజిగ
ప్రత్యేక అర్థాలు: తోన, గిన, పొంటి, గిట
- “వద్ద” అర్థంలో → తోన (“వానితోన దుడ్లు లేవంట”)
- “చోటు” అర్థంలో కూడా → తోన (“ఇంగోతోన సూద్దంపద”)
- “కూడా” → గిన (“మనంగినవోదం”)
- “వెంట” → పొంటి (“బాట పొంటి ముండ్లున్నయ్”)
- “వగైరా” → గిట (“అంబలిగిట దాగిండు”)
వ్యక్తుల్ని పిలిచే పదాలు (స్వభావానుబట్టి)
- తులువతనం ఎక్కువవాడు → గుడుమ
- కనిపించకుండా చెడు చేసే వాడు → మునిగి రాళ్లేసెటోడు / నల్లికుట్లోడు
- అమాయకుడు → అంబేద
- స్పందించనివాడు → మానువోతు
- చేతగానివాడు → చప్పిడిమొగం / ఈడ్గెలవడెటోడు
- తక్కువ గుణం → తిర్రోడు
- పనికిమాలినవాడు → బడుప
- స్తబ్దుడు → పూడుగుపాము
- ఊరికే అరిచేవాడు → లొట్టిమీది కాకి
- లోలోపలే పని చేసేవాడు → మూసిన కోళ్లు మింగెటోడు
సామెతలు – హాస్యం – తాత్త్వికత
- “సింత లేనోడు సంతల నిద్రవొయిండంట”
- “ఏం లేనోనికి ఏతులెక్కువ, చెల్లని రూపాయికి గీతలెక్కువ”
- “ఉన్నప్పుడు ఉలికి, లేనప్పుడు లేకి”
- “ఏట్ల పచ్చిపులుసు పిస్కినట్లు” (వ్యర్థం)
- “ఇచ్చెటోణ్ని జూస్తే, సచ్చెటోడు లేచొస్తడు”
- “పొట్టోణ్ని పొడుగోడు కొడితే, పొడుగోణ్ని పోశమ్మ గొట్టిందట”
- “పాపమని పచ్చిపులుసు పోస్తే ఉప్పులేదని రచ్చకెక్కిందట”
- “వావివరుసలు దెల్వనోడికి పిలిచి పిల్లనిస్తే… అద్దమరాతిరి లేసి పెద్దమ్మా అన్నడంట”
జాతీయాలు (తరచు వాడుక)
- లెక్కకు రానిది → జమ్మికింద రాత
- అవమాన పరచు → దిష్టిదీయు
- విపరీత కష్టం → కన్నమ్మ కష్టాలు
- “ఇల్లుగట్టే వరకు కన్నమ్మ కష్టాలు వడిన”
ఇతర భాషల ప్రభావాలు: ప్రాకృతం, కన్నడ, ఉర్దూ, మరాఠీ, పార్సీ
భాషల సంపర్కం అనివార్యం. పాలమూరులో అది స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
ప్రాకృతం
కన్నడ ప్రభావం (సరిహద్దు వల్ల)
- దున్నని భూమి → బీడే (తెలుగు/కన్నడ రెండింట్లో)
- ‘బిరుదు’ → బిరుదము
- పప్పు → బ్యాళి
- కందిపప్పు → కందిబ్యాళ్లు (గద్వాల/అలంపూరు)
నారాయణపేట ప్రాంతంలో మరింత కన్నడ ముద్ర:
- కన్నడ ‘బందిల్ల’ (రాలేదు) భావానికి → వచ్చిలేదు
- ‘బందుబిట్టీని’ భావానికి → వచ్చిడిచిన (వచ్చి + ఇడిచిన)
- “ఏమప్పా” (ఏమయ్యా)
రాయలసీమ ప్రభావం (కర్నూలు సమీపం)
- అంగడి (దుకాణం)
- కొళాయి (నల్లా)
ఉర్దూ ప్రభావం (నిజాం పాలన)
-
జిల్లా, బజారు, దుకాణం, జవాబు, ఖాళీ, బదిలీ, ఖర్చు, బందు, వసూలు…
-
“నేనైతే కుల్లం కుల్లాగ చెప్పేస్తా”
- ఉర్దూ ‘కుల్లహం’ = మొత్తం/పూర్తిగా
మరాఠీ
- పంతులు ← మరాఠీ ‘పంథ్’
- పిట్ల, ఖీర్ (పాయసం) – వాడుకలో
పార్సీ
- జేబు అర్థంలో కీస ← ‘కీసర్’
తెలుగు ↔ ఇతర భాషలు: రెండూ కలిసి నడిచే జీవితం
నారాయణపేట ప్రాంతంలో ఖత్రీ భాషలో తెలుగు కలిసిన వాక్యాలు:
- “గడ్డపార్ సే ఖోద్” (గడ్డపారతో తవ్వు)
- “మై బండి మే జాస్” (నేను బండిలో వెళతాను)
లంబాడీల భాషలో తెలుగు ప్రవేశం:
- “కసేన్ వగలు కరరోచి” (ఎందుకు వగలు వడుతున్నారు)
- “ఖేతన్ జాన్ మొలక చణకన్ ఆవూంచు” (పొలానికి వెళ్లి మొలక చల్లి వస్తాను)
ముగింపు
భాష ప్రధానంగా భావవినిమయ వాహిక.
కానీ అది కేవలం భావ ప్రసారం మాత్రమే కాదు—జ్ఞాన నిర్మాణానికి దోహదం, చైతన్య ప్రసరణకు ప్రేరణ, సంస్కృతీ పరిమళాలను వెదజల్లే సుమవనం.
పాలమూరు జిల్లా తనదైన విలక్షణ భాషను కలిగి ఉండటమే కాదు—
ఇతర భాషా పదాలను కలుపుకుని సజీవ స్రవంతిలా సాగిపోతోంది.